تنبیه بدنی فرزند در کانادا: پدر و مادر چه زمانی به ضرب‌وجرح متهم می‌شوند؟

ماده ۴۳ قانون جزای کانادا (Criminal Code) به پدر و مادر اجازه می‌دهد برای تأدیب فرزند نیرویی به کار ببرند که از حد معقول در آن شرایط بیشتر نباشد. دیوان عالی کانادا این اجازه را بسیار محدود کرده است: نه برای کودک زیر دو سال یا نوجوان، نه با شیء، نه سیلی یا ضربه به سر، نه از سر خشم. بیرون از این مرزها، کار شما می‌تواند ضرب‌وجرح (assault) باشد.

این صفحه برای پدر و مادرهایی است که با شیوه‌ی دیگری از تربیت بزرگ شده‌اند و حالا، اغلب پس از تماس مدرسه یا پلیس، می‌خواهند بدانند مرز قانون در کانادا کجاست. این صفحه فقط قانون انتاریو و کانادا را توضیح می‌دهد، نه قانون ایران. برای آشنایی کلی با این اتهام، صفحه‌ی دفاع در اتهام ضرب‌وجرح را ببینید.

دفتر حقوقی گامبریانی (Gambriani Law PC) فقط از اتهام کیفری دفاع می‌کند. پرونده‌ی حمایت از کودک (child protection) نزد انجمن کمک به کودکان (Children's Aid Society) مسیری جداگانه است و این دفتر در آن وکالت نمی‌کند؛ برای آن بخش وکیل دیگری لازم دارید.

ماده ۴۳ قانون جزا دقیقاً چه چیزی را اجازه می‌دهد؟

طبق ماده ۴۳ قانون جزای کانادا، معلم، پدر یا مادر، یا کسی که جای آن‌ها را گرفته است، در به‌کار بردن نیرو «به قصد تأدیب» (by way of correction) نسبت به کودکی که زیر مراقبت اوست موجه است، به شرط آنکه نیرو «از آنچه در آن شرایط معقول است» بیشتر نباشد. این توجیه لازم است چون طبق بند ۱ ماده ۲۶۵، به‌کار بردن عمدی نیرو علیه دیگری بدون رضایت او، ضرب‌وجرح است.

در سال ۲۰۰۴، دیوان عالی کانادا در پرونده‌ی بنیاد کانادایی برای کودکان، نوجوانان و قانون (Canadian Foundation for Children, Youth and the Law v. Canada, 2004 SCC 4) درخواست ابطال ماده ۴۳ را رد کرد، اما مرزهای روشنی برایش کشید. به نوشته‌ی اکثریت قضات، این ماده به‌طور کلی فقط نیروی تأدیبی جزئی را که «گذرا و ناچیز» (transitory and trifling) باشد از مجازات کیفری معاف می‌کند (پاراگراف ۴۰ رأی).

نیرو باید واقعاً برای تأدیب باشد: سنجیده، در واکنش به رفتار خود کودک، و نه از سر خشم یا کلافگی (پاراگراف ۲۴). کودک هم باید بتواند از آن درس بگیرد؛ کودک زیر دو سال، یا کودکی که به دلیل معلولیت نمی‌تواند بیاموزد، بیرون از این محدوده است (پاراگراف ۲۵). معقول بودن هم با معیاری عینی و بر پایه‌ی توافق امروز جامعه سنجیده می‌شود، نه با برداشت شخصی پدر و مادر یا قاضی (پاراگراف‌های ۳۶ و ۴۰).

دیوان این را هم گفت که شدت کاری که کودک کرده بود ملاک نیست (پاراگراف ۴۰). حتی اگر کودک کار خطرناکی کرده باشد، این به‌تنهایی نیروی بیشتری را معقول نمی‌کند.

تماس مدرسه یا پزشک چگونه به پلیس و اتهام می‌رسد؟

1. گزارش اجباری. طبق بند ۱ ماده ۱۲۵ قانون خدمات کودکان، نوجوانان و خانواده‌ی انتاریو (Child, Youth and Family Services Act, 2017)، هر کسی که دلایل معقولی برای ظن به آسیب جسمی کودک از سوی سرپرستش داشته باشد، باید فوراً به انجمن کمک به کودکان گزارش دهد. معلم، مدیر مدرسه، مربی مهدکودک، پزشک و پرستار اگر چنین ظنی را که در کارشان به دست آورده‌اند گزارش نکنند، خودشان مرتکب تخلف (offence) می‌شوند (بندهای ۵ و ۶ همان ماده). پس تماس معلم قضاوتی درباره‌ی خانواده‌ی شما نیست؛ قانون او را ملزم کرده است.
2. بررسی انجمن. به گفته‌ی دولت انتاریو، انجمن‌های کمک به کودکان تنها نهادی هستند که مأموریت رسیدگی به ادعای کودک‌آزاری یا بی‌توجهی را دارند. مددکار، خطر و فوریت را می‌سنجد و درباره‌ی تحقیق تصمیم می‌گیرد.
3. پلیس. راهنمای دولت انتاریو می‌گوید اگر کسی در خطر فوری باشد، یا موضوع فوری باشد و انجمن در دسترس نباشد، باید با پلیس تماس گرفت. تحقیق پلیس کیفری و جداگانه است و ممکن است به اتهام برسد.
4. آزادی یا نگه داشتن. پلیس ممکن است شما را با یک تعهدنامه (undertaking) و تاریخ دادگاه آزاد کند، یا برای جلسه‌ی رسیدگی به وثیقه (bail hearing) نگه دارد. روند آن جلسه در صفحه‌ی جلسات وثیقه آمده است.
5. بررسی دادستان. در جرم‌های علیه کودکان، دستورالعمل دادستانی انتاریو (Crown Prosecution Manual) از دادستان (Crown) می‌خواهد بسنجد آیا اتهام تمام جدیت رفتار را نشان می‌دهد، با توجه به آسیب کودک، موقعیت اعتماد متهم نسبت به او و سن کودک (دستورالعمل D. 27).
6. نخستین جلسه‌ی دادگاه. صفحه‌ی نخستین جلسه‌ی دادگاه در تورنتو نشان می‌دهد آن روز چه می‌گذرد.

پرونده‌ی انجمن و پرونده‌ی کیفری ممکن است هم‌زمان پیش بروند، اما یکی نیستند. دادستان‌ها هم وظیفه دارند هر موردی را که در آن ظن معقول به نیاز کودک به حمایت دارند به نهادهای حمایت از کودک گزارش دهند (دستورالعمل D. 27).

آیا شرایط آزادی می‌تواند شما را از خانه و فرزندانتان دور کند؟

بله. تعهدنامه‌ی پلیس می‌تواند شرط کند که با قربانی یا شاهد، مستقیم یا غیرمستقیم، تماس نگیرید و به مکان‌های معینی نروید (بندهای ۳(d) و ۳(e) ماده ۵۰۱). دستور آزادی (release order) دادگاه هم می‌تواند همین شرایط را داشته باشد (بند ۴ ماده ۵۱۵). در جرمی همراه با خشونت، مقام قضایی (justice) باید بسنجد که آیا شرط عدم تماس (no-contact condition) و دوری از مکان‌های معین برای امنیت قربانی و شاهدان لازم است (بندهای ۴٫۲ و ۴٫۳ ماده ۵۱۵).

وقتی قربانیِ ادعایی فرزند خود شماست، یعنی ممکن است اجازه نداشته باشید با او حرف بزنید یا به خانه بروید. دستورالعمل D. 27 هم از دادستان می‌خواهد هنگام آزادی متهم، منع تماس با قربانی را درخواست کند. این شرایط ممکن است استثناهایی داشته باشند که در خود دستور نوشته می‌شود. در جرم همراه با خشونت، شرط ممنوعیت نگهداری سلاح هم باید اضافه شود، مگر اینکه مقام قضایی آن را لازم نداند (بند ۴٫۱ ماده ۵۱۵).

نقض هر شرط، جرمی جداگانه با حداکثر دو سال حبس است (بندهای ۴ و ۵ ماده ۱۴۵). اگر این شرط زندگی خانواده را از هم پاشیده، صفحه‌ی تغییر شرط عدم تماس وقتی فرزند و خانه‌ی مشترک دارید راه‌های قانونی را توضیح می‌دهد. اگر یکی از بستگان قرار است ضامن (surety) شما شود، پیش از امضا صفحه‌ی تعهدات ضامن در انتاریو را بخوانید. اگر ادعا به همسرتان هم مربوط می‌شود، صفحه‌ی دفاع در اتهام خشونت خانگی را ببینید.

ضرب‌وجرح علیه فرزند چه مجازاتی دارد؟

طبق ماده ۲۶۶، ضرب‌وجرح جرم دوگانه (hybrid offence) است: از راه کیفرخواست (indictment) حداکثر پنج سال حبس، و از راه رسیدگی اختصاری (summary conviction) حداکثر ۵٬۰۰۰ دلار جریمه‌ی نقدی یا دو سال منهای یک روز حبس، یا هر دو (بند ۱ ماده ۷۸۷). تفاوت این دو راه در صفحه‌ی رسیدگی اختصاری یا کیفرخواست آمده است.

اگر سلاح به کار رفته باشد یا به کودک آسیب بدنی (bodily harm) برسد، اتهام می‌تواند طبق ماده ۲۶۷ باشد که از راه کیفرخواست تا ۱۰ سال حبس دارد. ماده ۲ قانون جزا «سلاح» را هر چیزی می‌داند که برای آسیب زدن یا ترساندن کسی به کار رود، پس کمربند یا چوب هم می‌تواند در این تعریف بگنجد. «آسیب بدنی» هم هر آسیبی است که سلامت یا آسایش فرد را مختل کند و بیش از گذرا و ناچیز باشد.

اگر جرم شامل آزار شخص زیر ۱۸ سال باشد، دادگاه در تعیین مجازات باید در درجه‌ی اول به تقبیح و بازدارندگی (denunciation and deterrence) توجه کند (ماده ۷۱۸٫۰۱). آزار عضو خانواده، آزار شخص زیر ۱۸ سال و سوءاستفاده از موقعیت اعتماد هم عامل تشدیدکننده (aggravating) است (بند (a) ماده ۷۱۸٫۲). در عین حال، ضرب‌وجرح ساده حداقل مجازات ندارد و حداکثرش کمتر از ۱۴ سال است، پس دادگاه از نظر قانونی می‌تواند به جای محکومیت، معافیت مطلق یا مشروط (absolute / conditional discharge) بدهد، اگر آن را به سود متهم و نه خلاف منافع عمومی بداند (بند ۱ ماده ۷۳۰). صفحه‌ی پس گرفته شدن اتهام، تعهد حفظ صلح، معافیت یا محکومیت این نتیجه‌ها را مقایسه می‌کند.

آیا برنامه‌ی جایگزین رسیدگی (diversion) در این پرونده‌ها ممکن است؟

دستورالعمل D. 4 دادستانی انتاریو اجازه می‌دهد برخی پرونده‌ها به برنامه‌های عدالت محلی فرستاده شوند و پس از تکمیل برنامه، اتهام پس گرفته شود یا رسیدگی متوقف شود. اما «کودک‌آزاری» (child abuse) در فهرست جرم‌هایی است که دادستان «بدون توجه به شرایط» نباید ارجاع دهد. دستورالعمل تعریف نمی‌کند که کدام اتهام ضرب‌وجرح علیه فرزند در این دسته قرار می‌گیرد، و این از نخستین پرسش‌هایی است که وکیل با دادستان در میان می‌گذارد.

در پرونده‌های دیگر، دادستان عواملی مانند خشونت، آسیب به قربانی، به‌کار رفتن سلاح، شکستن اعتماد، سن قربانی، دیدگاه پدر و مادر کودک قربانی و سابقه‌ی متهم را می‌سنجد. متهم باید آماده‌ی پذیرفتن مسئولیت باشد. جزئیات در صفحه‌ی برنامه‌ی جایگزین رسیدگی در تورنتو آمده است.

چه چیزی پاسخ را تغییر می‌دهد؟

• سن کودک. تنبیه بدنی کودک زیر دو سال یا نوجوان بیرون از ماده ۴۳ است (پاراگراف ۴۰).
• محل و وسیله‌ی ضربه. ضربه به سر یا با شیء نامعقول است، و شیء ممکن است اتهام را به ماده ۲۶۷ برساند.
• حالت شما در آن لحظه. نیرویی که از خشم آمده، تأدیبی نیست (پاراگراف ۲۴).
• آسیب. کبودی یا آسیبی بیش از گذرا و ناچیز ممکن است «آسیب بدنی» باشد (ماده ۲).
• سابقه. سابقه‌ی کیفری یا اتهام باز بر برنامه‌ی جایگزین (دستورالعمل D. 4) و بر مجازات اثر دارد.
• وضعیت اقامت. اگر شهروند نیستید، صفحه‌ی اثر محکومیت کیفری بر اقامت دائم بخش کیفری را توضیح می‌دهد؛ این صفحه فقط بخش کیفری است و مشاوره‌ی مهاجرتی را باید از یک نماینده‌ی مجاز مهاجرت گرفت.

یک پرونده‌ی فرضی چگونه ممکن است پیش برود؟

نمونه‌ای فرضی: پدری ایرانی‌تبار در نورت‌یورک، وقتی پسر هشت‌ساله‌اش بی‌احتیاط به وسط خیابان می‌دود، به صورت او سیلی می‌زند. روز بعد معلم جای سرخی روی گونه‌ی پسر می‌بیند و به انجمن کمک به کودکان گزارش می‌دهد، و پس از آن پلیس هم وارد ماجرا می‌شود. پدر به ضرب‌وجرح متهم و با تعهدنامه‌ای آزاد می‌شود که تماس با پسرش و رفتن به خانه را، جز در شرایطی که در آن آمده، ممنوع می‌کند. او موقتاً نزد برادرش در ریچموند هیل می‌ماند.

سیلی به صورت طبق رأی ۲۰۰۴ نامعقول است، پس تکیه بر ماده ۴۳ دشوار است، حتی اگر نیت پدر محافظت بوده باشد. وکیل مدافع ادله را از راه افشای مدارک (disclosure) بررسی می‌کند و ممکن است از دادستان بخواهد شرط عدم تماس طوری تغییر کند که دیدار با پسر در شرایط مشخصی ممکن شود. اینکه دادستان پرونده را «کودک‌آزاری» بداند یا نه، بر امکان برنامه‌ی جایگزین اثر می‌گذارد. برای بخش انجمن، پدر وکیل جداگانه‌ای می‌گیرد. این نمونه ساختگی است و نتیجه‌ی هیچ پرونده‌ی واقعی را نشان نمی‌دهد.

پدر و مادرها در این وضعیت چه اشتباه‌هایی می‌کنند؟

1. تکیه بر رسم خانوادگی. معیار، عینی و بر پایه‌ی توافق امروز جامعه است، نه آنچه در خانواده‌ی ما عادی بوده است.
2. تماس غیرمستقیم. پیام فرستادن به کودک از طریق همسر، پدربزرگ و مادربزرگ یا فرزندان دیگر می‌تواند نقض شرط باشد.
3. حرف زدن با پلیس پیش از صحبت با وکیل، به امید اینکه یک توضیح ساده «سوءتفاهم» را برطرف کند.
4. یکی دانستن دو پرونده. توافق با انجمن کمک به کودکان پرونده‌ی کیفری را خودبه‌خود نمی‌بندد.
5. فرض اینکه نوجوان یا کودک خردسال را می‌توان «آرام» زد. رأی ۲۰۰۴ هر دو را بیرون از ماده ۴۳ گذاشته است.

این هفته چه کارهایی می‌توانید انجام دهید؟

1. تعهدنامه یا دستور آزادی را کلمه به کلمه بخوانید و هر شرط مبهم را برای وکیلتان یادداشت کنید.
2. پیش از هر گفت‌وگوی دیگر با پلیس، با یک وکیل مدافع کیفری صحبت کنید.
3. اگر از خانه دور شده‌اید، جای ماندن ثابتی پیدا کنید و نشانی‌اش را به وکیلتان بدهید.
4. کارهای مربوط به فرزندان، مانند مدرسه یا هزینه‌ها، را فقط از راهی که دستور اجازه می‌دهد پیگیری کنید.
5. برای پرونده‌ی انجمن جداگانه وکیل بگیرید و به وکیل کیفری‌تان بگویید آن پرونده باز است.
6. برگه‌های پلیس و نامه‌های انجمن را نگه دارید. فهرست کامل مدارک در صفحه‌ی کارهای هفته‌ی اول پس از اتهام در تورنتو آمده است.

پرسش‌های متداول

آیا تنبیه بدنی در کانادا به‌کلی ممنوع است؟

نه. ماده ۴۳ هنوز در قانون جزا هست و دیوان عالی کانادا در سال ۲۰۰۴ درخواست ابطال آن را رد کرد. اما محدوده‌ی آن بسیار باریک است.

اگر فقط با دست باز آرام به دست کودک زده باشم چه؟

ممکن است در محدوده‌ی ماده ۴۳ بگنجد، اگر کودک دو سال یا بیشتر داشته باشد و نوجوان نباشد، نیرو جزئی و گذرا باشد و از سر خشم نبوده باشد. اما سنجش، عینی و با توجه به همه‌ی شرایط است، و پلیس یا دادستان ممکن است برداشت دیگری داشته باشند.

آیا معلم هم اجازه‌ی تنبیه بدنی دارد؟

طبق رأی ۲۰۰۴، نه. معلم ممکن است برای بیرون بردن کودک از کلاس یا وادار کردن او به پیروی از دستورها نیروی معقول به کار ببرد، اما نه به‌عنوان تنبیه (پاراگراف‌های ۳۸ و ۴۰).

اگر فرزندم ۱۶ یا ۱۷ ساله باشد چه؟

تنبیه بدنی نوجوان بیرون از ماده ۴۳ است. وظیفه‌ی گزارش اجباری درباره‌ی کودکان ۱۶ و ۱۷ ساله اعمال نمی‌شود (بند ۴ ماده ۱۲۵)، اما در شرایط مشخصی همچنان می‌توان گزارش داد.

آیا نام فرزندم در رسانه‌ها می‌آید؟

وقتی قربانی زیر ۱۸ سال است، دستورالعمل D. 27 دادستان را ملزم می‌کند ممنوعیت انتشار (publication ban) هویت او و هر اطلاعاتی را که هویتش را آشکار کند درخواست کند. دامنه‌ی دقیق آن را دستور دادگاه تعیین می‌کند.

آیا وکیل کیفری در جلسه با مددکار انجمن همراهم می‌آید؟

دفتر حقوقی گامبریانی در پرونده‌های حمایت از کودک وکالت نمی‌کند. برای آن بخش با وکیلی که در این حوزه کار می‌کند صحبت کنید، و به هر دو وکیل بگویید پرونده‌ی دیگری هم باز است.

دریافت کمک

اگر شما یا یکی از اعضای خانواده‌تان پس از گزارش مدرسه یا تماس پلیس به ضرب‌وجرح متهم شده‌اید، سورنا سربازوطن، بنیان‌گذار و وکیل اصلی دفتر حقوقی گامبریانی، مشاوره و وکالت در دادگاه را به فارسی و انگلیسی انجام می‌دهد. او در سال ۲۰۱۵ در انتاریو به وکالت پذیرفته شد و عضو کانون حقوقی انتاریو (Law Society of Ontario) و انجمن وکلای کیفری است. دفتر ما در ۵۰۰۰ خیابان یانگ (5000 Yonge Street)، واحد ۱۹۰۱، نورت‌یورک است و دوشنبه تا جمعه از ساعت ۹ صبح تا ۵ عصر باز است. نخستین مشاوره محرمانه است. با شماره‌ی +1 647 970 3370 تماس بگیرید یا در واتساپ پیام بدهید. برای آشنایی با خدمات فارسی‌زبان ما، صفحه‌ی وکیل دفاع کیفری فارسی‌زبان در تورنتو را ببینید. هیچ وکیلی نمی‌تواند نتیجه را از پیش قول دهد.

این صفحه اطلاعات عمومی درباره‌ی تنبیه بدنی فرزند و اتهام ضرب‌وجرح در انتاریو است، نه مشاوره‌ی حقوقی درباره‌ی پرونده‌ی شما.